Obcowanie ze śmiercią

Obcowanie ze śmiercią jako nierozłączny element pracy personelu medycznego – aspekty psychologiczne

Motywacją dla personelu medycznego – lekarzy, pielęgniarek, położnych – do uprawiania tego zawodu jest często chęć niesienia pomocy kobietom w aspekcie ich macierzyństwa. W wypadku ginekologów i położnych towarzyszenie narodzinom nowego życia jest bardziej utożsamiane z ideą tego zawodu niż strata życia czyli śmierć.

Przygotowując się do zawodu przyszli lekarze otrzymują szczegółową wiedzę medyczną potrzebną do leczenia pacjentów. Studia medyczne kładą wyraźny nacisk na fizjologiczne aspekty choroby nieco zaniedbując psychologiczny wymiar zdrowia, choroby i leczenia. Choć to truizm, ale warto pamiętać, że każdy człowiek to zarówno ciało jak i psychika. Sformułowanie to szczególnej mocy nabiera w obliczu kryzysowej sytuacji takiej jak diagnoza wad wrodzonych dziecka, śmierć noworodka lub utrata dziecka w wyniku poronienia.

Zadaniem lekarza jest utrzymanie pacjenta przy życiu. Dlatego też śmierć jest w naturalny sposób często przeżywana jako porażka lekarza czy medycyny, która w wielu przypadkach jest bezradna. Tymczasem śmierć i poczucie bezradności są nierozłącznym elementem zawodu lekarza czy pielęgniarki.

W tej sytuacji można sobie zadać pytanie czy tylko utrzymanie przy życiu i szczęśliwe narodzenie dziecka jest jedynym wymiernym sukcesem lekarzy ginekologów? Doświadczenie kobiet przeżywających cierpienie z powodu utraty lub wady dziecka pokazuje, że rola personelu medycznego jest bardziej znacząca i złożona.

Śmierć jest elementem życia tak jak i narodziny ale oczywiste jest, że znacznie łatwiej jest towarzyszyć przy witaniu niż pożegnaniu życia, które w dodatku w opinii społecznej jeszcze się nie narodziło (np. poronienie). Bardzo często zdarza się, że właśnie w sytuacji wczesnych utrat dziecka sposobem na radzenie sobie z tą trudną sytuacją jest zaprzeczanie faktowi śmierci.

Strata bliskiej osoby jest jednym z najbardziej stresujących wydarzeń dla każdego człowieka. Przeżywanie żałoby i straty jest trudne nie tylko dla rodziców dziecka, ale także dla lekarza czy położnej. Najbardziej pomocne dla lekarza jest uznanie, że niezależnie od tego ile trwała ciąża lub ile dni ma dziecko, jest to śmierć kogoś wyczekiwanego, dla rodziców często realnego i kochanego, zaś w przypadku wad dziecka jest to śmierć naturalnej nadziei matki na urodzenie zdrowego noworodka.

Jest rzeczą bardzo ważną, aby członkowie zespołu służby zdrowia mieli świadomość ewentualnych własnych postaw unikania lub wręcz odrzucania realności śmierci.

Im większy stopień nie akceptacji własnych lęków związanych ze śmiercią charakteryzuje personel medyczny, tym mniejsze są szanse na to, by ludzie ci mogli zapewnić optymalna pomoc pacjentce w sytuacji straty. Pomaganie ludziom przeżywającym czyjąś śmierć jest nadzwyczaj trudne, jeśli my sami nie jesteśmy oswojeni z ideą śmierci człowieka.

Co pomaga personelowi medycznemu poradzić sobie w sytuacji gdy pacjentka doświadcza poronienia, śmierci noworodka lub dowiaduje się o wadzie dziecka

I. Zrozumienie uczuć pacjentki i jej rodziny

Jeżeli lekarz nie zaprzecza faktowi śmierci dziecka lub nie umniejsza znaczenia tej straty, lecz rozumie uczucia rodziców i traktuje je jako naturalne i ludzkie to pomaga nie tylko im, ale i sobie, gdyż wzmacnia tym samym dobry kontakt z pacjentką, będący często podstawą jej dalszego skutecznego leczenia. Niewątpliwie umiejętność ta rozwija jego kompetencje zawodowe a często i osobiste.

Co warto więc wiedzieć o uczuciach i reakcjach towarzyszących utracie bliskiej osoby?

Proces żałoby jako odpowiedź na stratę dziecka.
Żałoba kojarzona jest ze stanem po śmierci żyjącej osoby. Bardzo rzadko odnoszone jest ono do straty dziecka poczętego, a jeszcze rzadziej do sytuacji, kiedy rodzi się dziecko chore. Tymczasem żałoba, jako stan psychologiczny, odnosi się do każdego zdarzenia, w wyniku którego ponosimy stratę kogoś lub czegoś bardzo dla nas ważnego. Stan ten nie podlega naszej woli, a jego bagatelizowanie, wyciszanie i skracanie, przyczynić się może do większego bólu oraz do powstania urazu psychicznego.

Możemy wyróżnić kilka etapów, przez które przechodzi osoba, przeżywająca żałobę:

Zaprzeczenie – matka może nie chcieć uwierzyć, że straciła dziecko, lub że ono nie żyje. Prosi o dodatkowe badania, o czas, mając nadzieje, że wyrok, który usłyszała, okaże się nieprawdą. Niekiedy wydaje się nie rozumieć znaczenia wydanej diagnozy. Czasami wręcz przyjmuje postawę negującą zaistniały fakt. Taka reakcja trwa zazwyczaj krótko. Później rzeczywistość zaczyna docierać do niej w bolesny sposób.

Smutek / Rozpacz – każda strata jest bolesna, ale ta – w sposób wyjątkowy. Jest to rozpacz matki, której odebrano jej dziecko, jej marzenia i plany. Ten etap żałoby trwa często długo i towarzyszy innym.

Gniew – jest naturalną reakcją na sytuację, którą postrzegamy, jako niesprawiedliwą. Może przyjmować postać złości na siebie, inną osobę lub reakcji ogólnej („złość na świat i ludzi”). Często miesza się z nim poczucie winy, które następuje zazwyczaj po wybuchu gniewu i w sytuacji, gdy osoba cierpiąca spotyka się z niezrozumieniem otoczenia, a nawet ostrą krytyką.

Poszukiwanie znaczenia / Nadawanie sensu -poszukiwanie znaczenia lub nadawanie sensu zdarzeniu, które wydaje się go pozbawione (jak śmierć dziecka), jest jeszcze jedną reakcją przystosowawczą. Pomaga wpleść bolesne doświadczenie w system wartości tak, aby go nie zburzyć. Każdy człowiek potrzebuje wrażenia spójności, sensowności i kontynuacji w życiu.

Apatia – niebezpieczeństwo tego stanu polega między innymi na jego podobieństwie do smutku, zniechęcenia lub nawet do stanu powolnego godzenia się z rzeczywistością. Apatia może być zarówno sygnałem powracania do równowagi, jak i pierwszą oznaką depresji. Jeśli stan apatii utrzymuje się dłużej, niż 2 tygodnie, należy zgłosić się do specjalisty.

Pogodzenie się ze stratą – co nie oznacza zapomnienia o bolesnych wydarzeniach. One nadal tkwią w pamięci, ale teraz już nie ranią. Na tym etapie osierocona matka znalazła już „swój” sens w tej trudnej sytuacji, pogodziła się ze sobą, uporządkowała na nowo swój świat, swoje życie. Teraz może zacząć tworzyć kolejne jego rozdziały.

II. Konstruktywna komunikacja jako ważny element w pracy z pacjentem

Niewątpliwie to lekarz jest dla matki największym autorytetem, zaś jego reakcja i stosunek do niej w sytuacji tak emocjonalnie trudnej, ma niejednokrotnie ogromny wpływ na jej sposób radzenia sobie ze stratą dziecka i dalsze leczenie. Dlatego tak ważne jest co, jak i kiedy mówi lekarz do swojej pacjentki.

Oczywiście lekarz nie jest psychologiem czy terapeutą, lecz ważne jest by wiedział w jaki sposób informować pacjentkę o stracie czy wadzie dziecka i jak się z nią kontaktować oraz komunikować w tej trudnej sytuacji.

Co ułatwi kontakt z pacjentką?

Rozmawianie
Pacjentka potrzebuje swojego lekarza. Potrzebuje mówić i pytać. Mimo, że sytuacja dla obu stron jest trudna, warto poświęcić pacjentce trochę swojego czasu. Warto odpowiadać na jej pytania i informować ją o jej stanie, rokowaniach, dalszym leczeniu.
Nawiązaniu dobrego kontaktu sprzyja:

Słuchanie
Gotowość do wysłuchania pacjentki jest czymś najcenniejszym co lekarz może dać w tej sytuacji.

Współczujące słuchanie jest bardzo ważną umiejętnością. Można nauczyć się technicznych sposobów słuchania. Budowanie takiej umiejętności zaczyna się od ludzkiego współczucia w obliczu żałoby i pozostania względnie milczącym, kiedy osierocony mówi.

Zachowanie spokoju
Dobrze jest gdy personel zachowuje spokój, jest on dla pacjentki wspierający i podtrzymujący.

Pozwolenie pacjentce na przeżywanie różnych uczuć poprzez:
zauważanie ich , traktowanie ich jako naturalne i ludzkie, nie zaprzeczanie ich istnieniu, nie dawanie na siłę dobrych rad. Zapewnienie pacjentki o tym, że to co przeżywa jest naturalne pamiętając, że każdy inaczej przeżywa stratę. Jednym z naturalnych uczuć pojawiających się w obliczu straty jest złość. Warto pamiętać o tym, by ją przyjąć i nie traktować jej zbyt osobiście.

III. Szkolenia i pomoc dla personelu

Odhumanizowanie, na które często narzekają pacjentki oddziałów patologii ciąży jest często sposobem poradzenia sobie personelu medycznego z dużą ilością trudnych uczuć, które muszą przeżywać w obliczu cierpień matek tracących dziecko lub nadzieję. Naturalne jest, że zarówno pacjentki jak i ich lekarze stosują różne mechanizmy obronne: chęć zaprzeczania, umniejszania problemu oraz przeżywają całą gamę uczuć – bezradność, niechęć a często i złość. Warto zrozumieć, że świadomość odczuwanych emocji i zaakceptowanie ich naturalności przez obie strony może zaowocować lepszą współpracą między pacjentkami a lekarzami, położnymi czy pielęgniarkami.

Z ludzkiego punktu widzenia, tak jak pacjentkom należy się życzliwe i serdeczne traktowanie oraz wsparcie emocjonalne, tak i personelowi medycznemu należy się pomoc.

Niewątpliwie najlepszą formą pomocy jest :

  • Psychologiczne szkolenie zespołu oddziału w zakresie umiejętności pracy z pacjentem przeżywającym stratę
  • Współpraca całego zespołu poprzez otwartą dyskusję personelu na temat ich własnych postaw i trudnych uczuć pojawiających się wobec pacjentki doświadczającej dramatu życiowego. W trakcie zebrań zespołu wspólne ustalanie nie tylko medycznych aspektów niesionej pomocy ale także sposobów indywidualnego podejścia do pacjentki.
  • Jeżeli stan emocjonalny pacjentki jest dla zespołu niepokojący zaproponowanie jej skorzystania z pomocy psychologicznej i udostępnienie jej informacji o miejscach gdzie mogłaby taką pomoc otrzymać.

Te wszystkie czynniki wpływają na dobrą atmosferę i wsparcie w zespole, co przynosi korzyść nie tylko pacjentom, ale także ułatwia pracę personelowi i zwiększa satysfakcję z wykonywania zawodu.

Opracowały: Dorota Marko – Wonka, Dorota Drozdowska z OPiP DRABINA

Ośrodek Psychoterapii i Psychoedukacji DRABINA (www.psychodrabina.pl) prowadzi w całej Polsce terapię indywidualną oraz grupy wsparcia dla rodziców w żałobie po stracie dziecka. OPiP DRABINA organizuje w całej Polsce szkolenia dla personelu medycznego których celem jest rozwijanie umiejętności nawiązywania kontaktu i skutecznej komunikacji z pacjentkami w sytuacji straty oraz doskonalenie umiejętności radzenia sobie z własnymi emocjami –  w obliczu  trudnej sytuacji zawodowej takiej jak poronienie dziecka, śmierć noworodka czy wrodzona wada dziecka. Nabywanie wiedzy na temat procesu żałoby oraz stresu pourazowego i jego konsekwencjach.
Bliższych informacji udziela:
Dorota Drozdowska tel./ fax. (+22) 646 48 38, 0 509 467 309 e-mail: psychodrabina@wp.pl